Ảnh minh họa. Nguồn: Báo Nhân dân.
40 năm đổi mới - nền tảng để mở ra kỷ nguyên phát triển mới
Hành trình 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới là minh chứng cho bản lĩnh trí tuệ của Đảng và sức sống của dân tộc Việt Nam. Từ nền kinh tế tập trung bao cấp, yếu kém, bị bao vây cấm vận, chỉ hơn 20 năm sau (năm 2008) Việt Nam đã vượt qua ngưỡng nước thu nhập thấp. Bước sang thế kỷ XXI, dù đối mặt khủng hoảng tài chính toàn cầu, đại dịch COVID-19, chiến tranh thương mại và biến động địa chính trị, Việt Nam vẫn duy trì được tăng trưởng ổn định, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và vị thế quốc gia ngày càng được nâng cao.
Tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2021-2025 đạt bình quân khoảng 6,3%/năm, thuộc nhóm nước tăng trưởng cao của khu vực và thế giới. Quy mô GDP năm 2025 ước đạt trên 510 tỷ USD, gấp 1,47 lần so với năm 2020, xếp thứ 32 trên thế giới, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 5.000 USD, gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình cao, được nhiều tổ chức quốc tế uy tín đánh giá cao. Chất lượng tăng trưởng có bước chuyển biến tích cực, đóng góp của các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt khoảng 47%.
Những thành tựu ấy tạo thế và lực chưa từng có để Đại hội XIV của Đảng đưa ra những định hướng đột phá: Xây dựng mô hình tăng trưởng mới dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; hoàn thiện đồng bộ thể chế, nâng cao năng lực quản trị quốc gia; phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tri thức; tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong sạch, vững mạnh, nâng cao năng lực cầm quyền, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; phát huy sức mạnh văn hóa, con người và đại đoàn kết toàn dân tộc. Đó là sự tiếp nối, nhưng sâu hơn, mạnh mẽ hơn, toàn diện hơn, thể hiện tư duy lãnh đạo của Đảng, vững bước tiến vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.
Những điểm mới, đột phá chiến lược trong định hướng phát triển đất nước
Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng thể hiện bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy phát triển. Các định hướng mới không chỉ kế thừa thành quả đổi mới, mà mở ra mô hình phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo, năng lực quản trị và sức mạnh văn hóa - con người Việt Nam.
Đổi mới sáng tạo - trụ cột của mô hình tăng trưởng
Đổi mới sáng tạo lần đầu được xác định không chỉ là hoạt động kỹ thuật, mà trở thành nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là sự chuyển dịch từ tư duy "ứng dụng khoa học - công nghệ" sang "hình thành động lực phát triển nội sinh", coi sáng tạo là yếu tố quyết định vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo được thiết kế theo cấu trúc rõ ràng: Nhà nước kiến tạo thể chế, gỡ bỏ rào cản pháp lý; doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm nghiên cứu - ứng dụng; viện, trường ươm tạo tri thức và công nghệ; xã hội tạo môi trường tôn vinh sáng tạo, chấp nhận rủi ro tích cực.
Điểm mới đáng chú ý là khái niệm "văn hóa đổi mới sáng tạo", tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; coi trí tuệ và tài năng là nguồn lực tinh thần thúc đẩy phát triển đất nước.
Thể chế và năng lực quản trị - đột phá chiến lược hàng đầu
Một thay đổi lớn trong dự thảo văn kiện là chuyển từ tư duy "quản lý kinh tế" sang "quản trị phát triển". Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, phục vụ, dẫn dắt thay vì chỉ điều hành mệnh lệnh hành chính.
Theo định hướng mới, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa phải tinh gọn, minh bạch, liêm chính; đồng thời hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường đồng bộ, hiện đại, hội nhập. Thể chế không chỉ là hệ thống luật pháp, mà là khung tư duy, cách ra quyết định, nền tảng quản trị phát triển.
Dự thảo nhấn mạnh, thể chế là điểm nghẽn lớn nhất; do đó, cải cách thể chế phải là đột phá ưu tiên. Trong bối cảnh cạnh tranh tri thức và biến động toàn cầu, động lực tăng trưởng không còn nằm ở vốn hay lao động giá rẻ, mà ở chất lượng điều hành, khả năng thực thi chính sách và năng lực quản trị quốc gia.
Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng trong kỷ nguyên mới
Dự thảo các văn kiện nhấn mạnh năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng là nhân tố quyết định hiệu quả phát triển đất nước. Kiên định nền tảng tư tưởng, kiên quyết phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, xây dựng đạo đức cách mạng là những yêu cầu xuyên suốt.
Điểm mới của tư duy xây dựng Đảng là hướng đến nâng cao năng lực quản trị phát triển, khả năng tổ chức thực thi, quản trị rủi ro, thích ứng linh hoạt, dự báo và kiến tạo. Yêu cầu minh bạch và trách nhiệm giải trình đặt ra như chuẩn mực lãnh đạo trong thời đại số.
Nguyên tắc "dân là gốc" được nhấn mạnh rõ ràng: Nhân dân là trung tâm, chủ thể và mục tiêu của mọi chủ trương, đường lối, chính sách. Đảng lãnh đạo bằng nêu gương, phục vụ và khơi dậy sức dân.
Con người và văn hóa - nguồn lực phát triển mới
Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV khẳng định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển. Định hướng chuyển từ "đào tạo nhân lực" sang "kiến tạo nguồn lực tri thức", đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên cạnh tranh về sáng tạo và công nghệ.
Ba trọng tâm được đề ra: (1) Tôn vinh trí tuệ, trọng dụng nhân tài; (2) Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt năng lực số và tư duy hội nhập; (3) Xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo, coi tinh thần khoa học và khát vọng bứt phá là nền tảng.
Văn hóa không chỉ là di sản, mà trở thành nguồn lực mềm tạo bản sắc, khí chất và sức mạnh cạnh tranh. Hệ giá trị văn hóa mới kết hợp truyền thống với tinh hoa nhân loại; nuôi dưỡng tự chủ, tự cường, tự tin hội nhập.
Kinh tế độc lập tự chủ gắn với hội nhập chủ động
Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV xác định xây dựng năng lực nội sinh là điều kiện của độc lập tự chủ quốc gia. Trọng tâm là làm chủ công nghệ nền tảng, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp mang dấu ấn Việt Nam và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu ở các khâu giá trị cao.
Tư duy đối ngoại cũng có bước tiến mới: giữ vững độc lập, tự chủ trong hoạch định lợi ích quốc gia; đồng thời, chủ động, tích cực đóng góp thực chất trong các cơ chế khu vực và quốc tế. Với tư thế mới, Việt Nam hướng tới trở thành đối tác tin cậy, thành viên có trách nhiệm và nhân tố cân bằng, góp phần định hình môi trường hòa bình, hợp tác và phát triển. Ý nghĩa của định hướng này rõ ràng: độc lập tự chủ không đồng nghĩa khép kín; hội nhập không đồng nghĩa phụ thuộc. Khi nội lực đủ mạnh, hội nhập trở thành lợi thế chiến lược.
Đại hội XIV của Đảng đánh dấu bước chuyển lớn trong tư duy phát triển đất nước; trong đó, lấy đổi mới sáng tạo làm động lực, lấy con người và văn hóa làm nền tảng, lấy độc lập tự chủ gắn với hội nhập sâu rộng làm phương châm hành động. Đây là thời điểm Việt Nam khẳng định khát vọng vươn lên, khai mở tiềm năng tri thức, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển nhanh, bền vững. Đại hội XIV không chỉ là quyết tâm chính trị, mà là tinh thần thời đại, tinh thần đưa Việt Nam bước mạnh vào kỷ nguyên mới.
TS Nguyễn Tri Thức - Tạp chí Cộng sản
và TS Dương Thị Hà - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh